SAADET ERCİYAS – Balçova Kent Belleği Merkezi, İzmir’in kent merkezinde kurulmuş birkaç hafıza mekanından biri. Balçova’da yaşayan çok sayıda vatandaşın bağışlarıyla oluşturulan merkezin binası da Hacı Mehmet Efendi (Önay) ailesi tarafından restore edilmiş.
Fevzi Çakmak Mahallesi Gonca Sokak’taki Balçova Kent Belleği Merkezi 2016 yılında, Mehmet Ali Çalkaya döneminde açılmış. Merkezin sevimli, minik bahçesi, 1974 yılında hizmete giren İzmir’in ilk teleferiğinde kullanılan dört kişilik “1” numaralı, kırmızı yolcu kabiniyle selamlıyor ziyaretçileri.
İki katlı son derece sade yapının girişinde ve içerisinde engelliler için özel asansör yerleştirilmiş. Engelli dostu binanın ilk katında görkemli bir kütüphane salonu yer alıyor.
Balçova Belediyesi Kültür Müdürlüğü’nün de kullandığı binanın üst katındaki sergi odaları Osmanlı döneminin resmi yazışmalarındaki adıyla “Balçıkhavli köyü”ne adeta zaman yolculuğu yaptırıyor. Üç büyük odada yeşillikler içindeki bir köyden bugünkü Balçova’ya geçiş sürecinde farklı zamanlara ait etnografik eserler, günlük hayattan objeler, eşyalar, efemeralar sergileniyor.
Çamur banyolarıyla anılan bir köy
Üst katta duvarlara yerleştirilmiş panolarda Balçova’nın tarihine ilişkin önemli bilgiler yer alıyor. Hicri 1307-1308 Aydın Vilayet Salnamesi’ne göre Ayasofid nahiyesine bağlı Balçıkhavlı köyü 143’ü kadın, 572’si erkek 715 kişiden oluşuyor. Köy o yıllarda bile şifa veren çamur banyolarıyla anılıyor.
Osmanlı tahrir defterlerine göre Balçova’ya ilk Türkmen yerleşmesi ise Halep Türkmenlerinden Karacakoyunlu topluluğuna bağlı Derz-i Ali mensupları ile Urban-ı Uğurciyan denilen topluluklardan oluşmuş. Ayrıca o dönemde Erzurum Sancağı’na bağlı Tercan kasabasından gelen Uzun Hacı Cemaati mensupları Balçıkhavli’ye yerleştirilmiş.
1950’li yıllarda ülkemizde ve İzmir’de yaşanan göç dalgasından Balçova da payını almış. Balçova köy statüsünden kasabaya dönüşmüş. 1965 yılında yapılan nüfus sayımında 6 bin 387 olan Balçova nüfusu 1970 yılında 11 bin 432’ye, 1975’de 16 bin 906’ya, 1980’de ise 30 bin 30 kişiye yükselmiş.
Panolarda Balçova’nın 1963’de göreve gelen ilk Belediye Başkanı Ercüment Uysal ile onun ilçesine kazandırdığı eserler ve hizmetler de aktarılmış.
1970 yılında Kale (Yenikale) mevkisinde belediye öncülüğünde açılan su kuyusu ya da Balçovalıların deyişiyle “Hayat Kuyusu”… 1973 yılında tamamlanan Cengiz Saran Barajı… 1974 yılında açılan “Balçova’nın gerdanlığı” Teleferik tesisinin önemine değinilmiş.
Balçova’ya ilişkin efemera, belge, gazete ve dergilerin sergilendiği bir başka odada Balçova’nın ilk futbol kulübü Balçova Gençlerbirliği’ne ilişkin bilgiler, formalar sergilenmiş. Kulüp gayrı resmi olarak 1953 yılında kurulmuş 1957 yılında ise resmi olarak tescillenmiş. 1953’te yeşil-siyah renklerle mücadele eden Balçova Gençlerbirliği 1957’de İzmir amatör kümede sarı-siyah renklerle mücadele etmeye başlamış.
Panolarda kullanılan fotoğraflardan Balçova’nın bir dönem İzmir’in en kıymetli tarım arazilerine sahip bir kasaba olduğunu da görüyorsunuz. Bugün neredeyse tamamı binalarla kuşatılmış Balçova için “Türkiye tarım sektöründe modern seracılığı Balçova’dan öğrendi. İlk kez cam kutularda seracılık tekniği Balçova’da uygulandı” bilgisi yer alıyor tarihi fotoğrafların altında.
Etnografik eserlerin üç odaya dağıtıldığı Kent Belleği Merkezi’nde bir dönem hepimizin evlerinde bulunan günlük eşyalar, objeler, oyuncaklar ve fotoğraflar sergileniyor. Üç odanın girişindeki panolarda bu eserleri bağışlayan Balçovalı vatandaşların isimleri yazılmış.
Ücretsiz gezilebilen Balçova Kent Belleği Merkezi, hafta içi 08.30-17.30 saatleri arasında açık.
“İyi ki’ler ve “keşke”ler
İlk defa ziyaret etme olanağı bulduğum ve “İyi ki yapılmış” dediğim bir mekan Balçova Kent Belleği Merkezi. Günümüzde bu tür merkezlerde tarihçe hep dijital panolarla aktarılırken, burada size bir zaman yolculuğu yaptıran objeleri ve eşyaları yakından, doğal haliyle görme şansınız var. Binanın engelli erişimine uygun olması ise gerçekten çok kıymetli.
Bu güzel merkezden ayrılırken, “keşke” dediğim birkaç konu oldu. Keşke efemeralar, fotoğraflar onarıldıktan sonra daha korunaklı bir şekilde sergilenebilse… Keşke belki yüz yaşını aşıp bu güne kadar gelebilmiş tekstil ürünleri, giysiler daha fazla yıpranmadan onarılsa ve öyle sergilense…
Binadaki görkemli kütüphanede keşke Balçova’nın tarihini anlatan eserler ve görev yapmış belediye başkanlarının fotoğrafları, bilgileri yer alsa… Bu sessiz sakin mekanda hem akademisyenler hem Balçovalı büyüklerimizle tarih söyleşileri düzenlense…
Dilerim kendisi de Balçovalı olan genç Belediye Başkanı Onur Yiğit bu güzel ilçenin hafızasını yansıtan mekanın daha da iyileşmesi için ilgisini esirgemez. Ve mekan her yaştan Balçovalıyı daha çok kucaklayan bir merkez olarak ayakta kalmayı sürdürür.
***
Gürol Tulunay’ın anısına saygıyla
Kent Belleği Merkezi’ni gezerken 2025 yılında yaşama vedan eden değerli meşlek büyüğümüz, bir dönem Balçova Belediyesi’nde zabıta memuru olarak görev yapan Gürol Tulunay abimizin ismine de rastladık. Her zaman Balçova’nın tarihine ilişkin araştırmalar ve paylaşımlar yapan Tulunay’ın merkezin oluşumunda da emeği geçmiş. Bağışladığı efemeralar, fotoğraf makinesi, görev kartı, dolma kalemi de sergilenen unsurlar arasında yerini almış.