KAPTAN ULUÇ HANHAN – Özellikle yaptığımız gezilerde, bulunduğumuz coğrafyadan etkilenir ve sık sık şu sözleri söyleriz: “Buraların dili olsa da bize mazisinden bir şeyler anlatsa…”
Bu çok tanıdık dileği, İkinci Dünya Savaşı yıllarındaki İzmir Limanı için ben de tuttum. Tarih baba ise bize gecikmeden yanıt verdi. Aşağıda, savaş yıllarında uluslararası basında da yankı bulan bir esir mübadelesinin ayrıntılarını bulacaksınız. Bir dahaki İzmir Körfezi yolculuğunuzda bu satırları hatırlamanız dileğiyle.
Savaşın ortasında bir insani girişim: Türkiye ve İzmir Limanı
İkinci Dünya Savaşı’nın bütün şiddetiyle devam ettiği 1942 yılında, savaşan devletler açısından askerî mücadelelerin yanı sıra önemli insani sorunlar da yaşanmaktaydı. Çeşitli cephelerde esir düşen askerlerin bir bölümü ağır yaralanmış, hastalanmış veya kalıcı sakatlıkları nedeniyle yeniden askerlik hizmetine dönemeyecek duruma gelmişti. Bu kişilerin ülkelerine gönderilmesi meselesi, savaşan devletler arasında diplomatik görüşmelerin yürütülmesini gerekli kılmıştı. Söz konusu görüşmelerin sonuçlandırılabilmesi için tarafların üzerinde uzlaşabileceği, savaşın dışında kalmış bir ülkenin yardımına ihtiyaç duyulmaktaydı.
Türkiye, İkinci Dünya Savaşı boyunca izlediği tarafsızlık politikası çerçevesinde savaşan devletlerle diplomatik ilişkilerini sürdürmeye çalışmıştır. Bu durum, Türkiye’nin yalnızca siyasi ve askerî bakımdan değil, uluslararası insani faaliyetler açısından da önemli bir konuma gelmesini sağlamıştır. İngiltere ile İtalya arasında hasta ve yaralı savaş esirlerinin karşılıklı olarak ülkelerine gönderilmesi amacıyla gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda, mübadele yeri olarak Türkiye’nin İzmir Limanı belirlenmiştir.[1]
İzmir’in tercih edilmesi, savaşın sürdüğü Akdeniz’de dikkate değer bir gelişmeydi. İtalya’dan ve İngilizlerin denetimindeki Doğu Akdeniz limanlarından hareket edecek hastane gemileri, savaşan devletlerden hiçbirinin egemenliği altında bulunmayan Türk karasularında buluşabilecekti. İzmir Limanı’nın coğrafi konumu, liman imkânları ve Türkiye’nin tarafsızlığı, bu tercihin değerlendirilmesinde öne çıkan unsurlardır.
Savaş esirlerinin mübadelesi konusunda daha önce İngiltere ile Almanya arasında da görüşmeler yürütülmüştü. Ancak 1941 yılında başlayan bu girişim, mübadele edilecek esirlerin sayısı üzerinde anlaşma sağlanamaması nedeniyle sonuçsuz kalmıştı. İngiltere ile İtalya arasında varılan anlaşmada ise ağır hasta ve yaralı esirlerin sayıca eşit olması şartı aranmamış, böylece mübadelenin gerçekleştirilmesi mümkün hâle gelmişti.[2]
Mübadeleye ilişkin diplomatik görüşmelerde İsviçre’nin koruyucu devlet sıfatıyla aracılık yaptığı yabancı basında belirtilirken, Türkiye ve Kızılay’ın mübadelenin uygulanmasında önemli sorumluluklar üstlendiği görülmektedir. Bu bakımdan İzmir’deki faaliyet, uluslararası diplomatik girişimlerin Türk makamları tarafından yürütülen bir liman operasyonuyla sonuçlandırılması açısından da önem taşımaktadır.[3]
Hastane gemilerinin İzmir’e gelişi
İngiltere ile İtalya arasında varılan anlaşma uyarınca esirlerin taşınması için iki hastane gemisi görevlendirilmiştir. Bunlardan İtalyan bayraklı Gradisca, İngiliz hasta ve yaralılarını; İngiliz bayraklı Llandovery Castle ise İtalyan esirlerini İzmir’e getirecekti.
Volker Hartmann ve Hartmut Nöldeke’nin araştırmasına göre Gradisca, ilk mübadele seferi için Şubat 1942’de hazırlıklara başlamış ve 4 Nisan 1942’de Bari Limanı’ndan İzmir’e hareket etmiştir. İngiliz Llandovery Castle ise Doğu Akdeniz’de toplanan İtalyan esirleri taşıyarak İzmir’e yönelmiştir.[4]
Her iki hastane gemisi 7 Nisan 1942 Salı günü İzmir Limanı’na ulaşmıştır. Ertesi gün yayımlanan Yeni Asır Gazetesi’nin haberine göre 14 bin tonilatoluk İtalyan Gradisca saat 15.00’te, 22 bin tonluk İngiliz Llandovery Castle ise saat 16.30’da limana girmiştir. Türk karasuları sınırında karşılanan gemiler, Türk kılavuz kaptanlarının refakatinde limana alınarak kışla önünde demirlemiştir. Aynı tarihli Son Posta Gazetesi de bu bilgileri doğrulamaktadır.[5]
Gemilerin Türk karasularına girişlerinden itibaren kılavuz kaptanların refakatinde bulunmaları, mübadelenin denizcilik bakımından önemli ayrıntılarından biridir. Savaşan iki devlete ait büyük hastane gemileri, Türk liman makamlarının gözetimi altında güvenli demirleme yerlerine alınmış ve daha sonra gerçekleştirilecek nakil işlemleri için hazırlıklara başlanmıştır.
Gemilerin gelişinin ardından Uluslararası Kızılhaç delegeleri, kendilerine tahsis edilen motorlarla ve Türk mihmandarların refakatinde karaya çıkarak ilgili makamlarla görüşmüştür. Türk askerî makamlarını temsilen yüksek rütbeli bir subay ile Kızılay İzmir Merkezi temsilcileri de gemileri ziyaret ederek hasta ve yaralıların durumları hakkında bilgi almıştır.[6]
Mübadele hazırlıkları sırasında karşılaşılan en önemli güçlüklerden biri, büyük hastane gemilerinin limandaki konumlarıyla ilgiliydi. İlk olarak gemilerin Alsancak’taki Devlet Demiryolları büyük iskelesinin iki tarafına yanaştırılması düşünülmüştü. Ancak sert lodos rüzgârı ve gemilerin büyük tonajlı olması nedeniyle bu plandan vazgeçilmiş, mübadelenin demirdeki gemiler arasında vapur, şat ve diğer yardımcı deniz araçları kullanılarak gerçekleştirilmesi kararlaştırılmıştır.[7]
Bu karar, operasyonun uygulanışını doğrudan etkilemiştir. Esirlerin bir gemiden diğerine geçirilmesi için İzmir Körfezi’nde kullanılan yolcu vapurlarından, şatlardan, römorkörlerden ve motorlardan yararlanılması gerekmiştir. Böylece İzmir Limanı’nın yerel deniz ulaşım imkânları, uluslararası nitelikteki bir insani faaliyetin gerçekleştirilmesinde önemli bir görev üstlenmiştir.
Mübadeleye katılan hastane gemileri
İzmir’deki mübadeleye katılan Gradisca ve Llandovery Castle, savaş sırasında hasta ve yaralı askerlerin taşınması amacıyla kullanılan hastane gemileriydi. Gemilerin üzerinde bulunan Kızılhaç işaretleri, gemilerin sağlık hizmetleriyle ilgili görevlerini açıkça göstermekteydi.
İtalyan Gradisca, savaş yıllarında Akdeniz’de çeşitli yaralı tahliye seferlerine katılmış, daha sonra savaş esirlerinin ve sağlık personelinin mübadelesinde de kullanılmıştır. Hartmann ve Nöldeke’nin araştırması, geminin yalnızca İtalyan bayrağı altında dört ayrı mübadele operasyonunda görev aldığını ortaya koymaktadır. Bu faaliyetlerin ilki, 8 Nisan 1942’de İzmir’de gerçekleştirilen mübadeledir.[8]
İngiliz Llandovery Castle ise mübadele kapsamında İtalyan esirleri İzmir’e getirmiş ve burada teslim aldığı İngiliz personeliyle Doğu Akdeniz’e dönmüştür. Gemideki İtalyanlar arasında yürüyebilecek durumda bulunanların yanı sıra, ağır yaralı ve hasta oldukları için özel araçlarla taşınmaları gereken kişiler de bulunmaktaydı.
İki hastane gemisinin aynı anda İzmir Limanı’nda bulunması, savaş şartlarında olağan dışı bir görüntü oluşturmuştur. Birbirleriyle savaşan iki devletin gemileri, bu defa askerî bir harekât için değil, savaşın yol açtığı insani kayıpları hafifletmek amacıyla bir araya gelmişti. Nitekim gemilerin limana gelişi İzmir halkının da ilgisini çekmiş, çok sayıda kişi sahilde toplanarak hastane gemilerini izlemiştir.[9]
Türk denizcilik makamlarının rolü ve Bayraklı vapuru
Mübadele için yapılan hazırlıklar, Türk askerî makamları, liman idaresi, Kızılay ve Uluslararası Kızılhaç temsilcilerinin iş birliğiyle yürütülmüştür. Özellikle gemilerin demirleme yerlerinin belirlenmesi, esirlerin taşınacağı deniz araçlarının hazırlanması ve ağır yaralıların güvenli biçimde nakledilmesi, operasyonun en önemli aşamalarını oluşturmuştur.
8 Nisan 1942 tarihli Yeni Asır ve Son Posta gazetelerinde, mübadele için bir Körfez vapuru, iki büyük şat ve bir römorkör tahsis edildiği belirtilmektedir. Ertesi gün yayımlanan haberlerden bu Körfez vapurunun Bayraklı olduğu anlaşılmaktadır.[10]
Devlet Denizyolları’na ait Bayraklı vapuru, İzmir Körfezi’nde yolcu taşımacılığı yapan bir deniz aracı olmasına rağmen, 8 Nisan 1942 tarihinde olağan görevinden farklı bir amaçla kullanılmıştır. Vapur, İngiliz ve İtalyan hastane gemileri arasında esirlerin karşılıklı olarak taşınmasını sağlamış ve mübadelenin başlıca nakil vasıtası olmuştur.[11]
Bayraklı vapurunun bu görevde kullanılması, İzmir Körfezi’nin yerel deniz ulaşım araçlarının savaş yıllarında uluslararası insani faaliyetlerde de kullanılabildiğini göstermektedir. Özellikle yüzlerce kişinin kısa süre içerisinde iki büyük gemi arasında taşınması, vapurun mübadeledeki önemini artırmıştır.
Nakil işlemleri yalnızca Bayraklı ile sınırlı kalmamıştır. Ağır yaralı ve sedyeli esirlerin taşınması için büyük şatlardan yararlanılmış, römorkörler ve motorlar da çeşitli yardımcı görevlerde kullanılmıştır. Böylece farklı özelliklere sahip deniz araçları, mübadelenin ihtiyaçlarına uygun biçimde görevlendirilmiştir.[12]
Türk personelinin görevi yalnızca deniz araçlarını kullanmakla sınırlı değildi. Gemilerle karadaki makamlar arasında bağlantının sağlanması, sağlık personelinin gemilere ulaştırılması ve esirlerin güvenli biçimde nakledilmesi de organizasyonun önemli unsurlarıydı. Kızılay doktor ve hemşireleri ile Uluslararası Kızılhaç temsilcileri bu çalışmaların sağlık ve insani yardım boyutunda görev almıştır.
Bu yönüyle mübadele, İzmir Limanı’nın denizcilik altyapısının ve Türk denizcilik personelinin uluslararası bir operasyonun gerçekleştirilmesinde nasıl kullanıldığını gösteren dikkate değer bir örnektir.
İzmir Limanı’nda esir mübadelesi
İngiliz ve İtalyan hasta ve yaralılarının mübadelesi, 8 Nisan 1942 Çarşamba günü sabah saat 07.00’de başlamıştır. Türk askerî heyeti ile Kızılay ve Uluslararası Kızılhaç temsilcileri, ilk işlemlerin gerçekleştirileceği İngiliz Llandovery Castle hastane gemisine çıkmıştır.[13]
Geminin borda iskelesi başında bir masa hazırlanmış, esirlerin kimliklerinin kontrol edilmesi için gerekli düzen kurulmuştur. İtalyan esirlerin göğüslerinde isimlerini ve esaret numaralarını gösteren kartlar bulunmaktaydı. İsimleri kontrol edilen esirler sırayla geminin merdivenlerinden inerek Bayraklı vapuruna geçmiştir.
İlk kafilede 400 İtalyan esir Bayraklı vapuruna bindirilmiştir. Vapur saat 08.15’te İngiliz hastane gemisinin bordasından ayrılarak İtalyan Gradisca’ya yönelmiştir. Kendi gemilerine yaklaşan İtalyan esirlerin sevinç gösterilerinde bulundukları, marşlar söyledikleri ve dönemin siyasi atmosferini yansıtan sloganlar attıkları gazetelerde ayrıntılı biçimde anlatılmıştır.[14]
Bayraklı, ikinci seferinde 175 İtalyan esiri daha Gradisca’ya taşımıştır. Ardından İtalyan hastane gemisinde bulunan İngilizlerin nakline başlanmıştır.
İngiliz esirler, Uluslararası Kızılhaç temsilcisi İsviçreli Doktor Adolph Peraut’nun gözetiminde Bayraklı vapuruna bindirilmiştir. İngiliz kafilesi Llandovery Castle’a yaklaşırken millî şarkılar söylemiş, gemide bulunan personel de onları tezahüratlarla karşılamıştır. Gazete haberlerinde, uzun süre esaret altında kalmış askerlerin ülkelerine dönecek olmalarının yarattığı sevinç özellikle vurgulanmaktadır.[15]
İngiliz kafilesinin nakli saat 10.10 dolaylarında tamamlanmıştır. Daha sonra İngiliz hastane gemisinde kalan hasta ve yaralı İtalyanların taşınmasına başlanmıştır.
Mübadelenin en güç aşamasını, kendi başlarına hareket edemeyecek durumda bulunan ağır yaralıların nakli oluşturmuştur. Son kafilede yer alan 344 hasta ve yaralı İtalyan arasında uzuvlarını kaybetmiş, ağır hastalanmış ve savaşın etkisiyle ruhsal bakımdan ciddi sorunlar yaşamış kişiler bulunmaktaydı.
Sağlık durumları en ağır olan 37 esir, özel taşıma sandıkları içerisine yerleştirilerek geminin vinci yardımıyla büyük şatlara indirilmiştir. Dönemin gazeteleri, bu işlemlerin büyük bir dikkat ve özenle gerçekleştirildiğini belirtmektedir. Ağır yaralıların nakli sırasında İngiliz sağlık personelinin gösterdiği hassasiyet, haberlerde savaşın ortasında yaşanan insani dayanışmanın örneklerinden biri olarak değerlendirilmiştir.[16]
Son İtalyan esirin saat 12.45’te İngiliz hastane gemisinden indirilmesiyle mübadele tamamlanmıştır. Böylece sabah saat 07.00’de başlayan işlem, beş saat kırk beş dakika içerisinde sonuçlandırılmıştır.
Mübadele sırasında 919 İtalyan ve 129 İngiliz olmak üzere toplam 1.048 kişi karşılıklı olarak ülkelerine iade edilmiştir. Ancak bu kişilerin tamamı hasta veya yaralı savaş esiri değildir. Türk gazetelerinin verdiği ayrıntılı bilgilere göre İngiliz kafilesinde 60 hasta ve yaralı ile 69 koruma altındaki sağlık personeli bulunmaktaydı. İtalyan kafilesi ise 344 hasta ve yaralı asker, yaralı olmayan 75 subay ve 500 erden oluşmaktaydı.[17]
Mübadele edilen kişilerin sayıları ve statüleri konusunda kaynaklar arasında bazı farklılıklar bulunmaktadır. Özellikle Hartmann ve Nöldeke’nin çalışmasında 919 İtalyan karşılığında 60 malul İngiliz esir ile 60 İngiliz sağlık personelinin değiştirildiği belirtilmektedir. Bu nedenle toplam kişi sayısı ile hasta, yaralı ve koruma altındaki personel sayılarının birbirinden ayrılması önem taşımaktadır.[18]
Mübadelenin tamamlanmasının ardından İngiliz ve İtalyan konsolosluk temsilcileri gemileri ziyaret ederek esirlerin durumlarıyla ilgilenmiş ve kendilerine hediyeler vermiştir. Kızılay temsilcileri de gemilerde bulunan Uluslararası Kızılhaç görevlilerine, esirlere dağıtılmak üzere hazırlanan hediyeleri teslim etmiştir.[19]
Hastane gemilerinin İzmir’den ayrılması
Mübadelenin tamamlanmasının ardından hastane gemilerinin limandan ayrılması için gerekli hazırlıklar yapılmıştır. İngiliz Llandovery Castle hastane gemisi, 8 Nisan 1942 günü saat 15.20’de Türk kılavuz kaptanları ve mihmandarların refakatinde İzmir Limanı’ndan hareket etmiştir.[20]
İtalyan Gradisca ise bir gün daha İzmir’de kalmış ve 9 Nisan 1942 günü saat 14.00’te limandan ayrılmıştır. Cumhuriyet Gazetesi’nin 10 Nisan tarihli haberine göre Türk deniz subayları, İtalyan gemisine manevra noktasına kadar refakat etmiştir.[21]
İngiliz hastane gemisi Doğu Akdeniz’e, İtalyan hastane gemisi ise İtalya’ya dönmüştür. 13 Nisan tarihli Son Telgraf Gazetesi, İtalyan Gradisca’nın Bari Limanı’na ulaştığını, İngiliz yaralıların ise İskenderiye’deki hastanelere sevk edildiğini bildirmiştir.[22]
Gemilerin İzmir’e gelişlerinde olduğu gibi ayrılışlarında da Türk kılavuz kaptanlarının görev yapması, operasyonun başlangıcından sonuna kadar Türk denizcilik makamlarının gözetiminde yürütüldüğünü göstermektedir.
Mübadelenin Türk ve yabancı basındaki yankıları
İzmir Limanı’nda gerçekleştirilen mübadele, Türk basınında geniş yer bulmuştur. Özellikle Yeni Asır, Cumhuriyet, Tan, Vakit ve Son Posta gazeteleri, hastane gemilerinin gelişinden esirlerin nakline ve gemilerin limandan ayrılışına kadar yaşanan gelişmeleri ayrıntılı biçimde okuyucularına aktarmıştır.
8 Nisan tarihli Yeni Asır Gazetesi, Türkiye’nin savaşın yol açtığı acıların hafifletilmesinde üstlendiği görevi öne çıkarmıştır. Gazetede, Yunanistan’a Kızılay aracılığıyla yapılan yardımların yanı sıra hasta ve yaralı savaş esirlerinin mübadelesine sağlanan katkı da Türkiye’nin insani faaliyetlerinin bir devamı olarak değerlendirilmiştir.[23]
9 Nisan tarihli gazeteler ise mübadelenin uygulanışına geniş yer ayırmıştır. Özellikle Bayraklı vapurunun iki hastane gemisi arasında yaptığı seferler, esirlerin sevinç gösterileri ve ağır yaralıların vinçlerle nakledilmesi haberlerin başlıca konularını oluşturmuştur.
Mübadele yabancı basında da ilgiyle karşılanmıştır. İngiliz gazeteleri, Türk makamlarının gösterdiği iş birliğinden ve operasyonun düzenli biçimde yürütülmesinden övgüyle söz etmiştir. Cumhuriyet Gazetesi’nin 10 Nisan tarihli haberinde, The Times Gazetesi’nin Türk makamlarının esirlerin gemiden gemiye nakledilmesi sırasında sağladığı kolaylıkları takdirle karşıladığı aktarılmaktadır.[24]
14 Nisan 1942 tarihli Ashburton Guardian Gazetesi’nde yayımlanan haberde, mübadelenin tarafları memnun edecek biçimde gerçekleştirildiği belirtilmiştir. Uluslararası Kızılhaç temsilcilerinden birinin açıklamasına göre Türk makamlarının yardımları ve her iki hastane gemisinin kaptanları arasındaki iş birliği, işlemlerin planlanan saatte başlamasını sağlamıştır.[25]
TIME Dergisi’nin 20 Nisan 1942 tarihli “International: Humanitarian Parenthesis” başlıklı yazısı da İzmir’deki mübadeleyi uluslararası ölçekte ele almıştır. Dergi, savaşın devam ettiği Akdeniz’de İngiliz ve İtalyan hastane gemilerinin barışçıl bir görev için bir araya gelmesini, savaşın yarattığı yıkım içerisinde dikkat çekici bir insani gelişme olarak değerlendirmiştir.[26]
Türk ve yabancı basındaki bu haberler, İzmir’deki mübadelenin yalnızca yerel bir liman faaliyeti olmadığını, savaş yıllarında uluslararası kamuoyunun da dikkatini çeken önemli bir gelişme olduğunu göstermektedir.
İzmir’deki ilk mübadelenin sonraki gelişmelere etkisi
8 Nisan 1942’de gerçekleştirilen mübadelenin dönemin haberlerine göre önemli bir aksaklık yaşanmadan tamamlanması, Türkiye’nin benzer faaliyetlerde yeniden görev üstlenmesine zemin hazırlamıştır.
Ulvi Keser’in araştırmasına göre İngiliz ve İtalyan büyükelçilikleri, mübadelenin başarılı biçimde gerçekleştirilmesinden dolayı Türkiye’ye resmî teşekkürlerini iletmiştir. Bu husus, Hariciye Vekâletinin 22 Nisan 1942 tarihli yazısında da yer almaktadır.[27]
İtalya, ilk mübadelenin başarılı sonuçlanmasının ardından sonraki esir değişimlerinin de Türkiye üzerinden ve İzmir Limanı’nda gerçekleştirilmesini talep etmiş, bu teklif Türk Bakanlar Kurulu tarafından kabul edilmiştir.[28]
Nitekim 1943 yılında Türkiye yeniden savaş esiri mübadelelerine sahne olmuştur. 21 Mart 1943’te Mersin Limanı’nda, ardından Nisan, Mayıs ve Haziran aylarında İzmir Limanı’nda İngiliz, İtalyan ve bazı mübadelelerde Alman esirlerin ülkelerine iadesi amacıyla yeni operasyonlar gerçekleştirilmiştir.[29]
Bu gelişmeler, 8 Nisan 1942’de İzmir’de gerçekleştirilen ilk mübadelenin tek seferlik bir insani faaliyet olarak kalmadığını göstermektedir. İlk operasyon sırasında kazanılan tecrübe ve Türk makamlarının gösterdiği iş birliği, sonraki mübadeleler açısından da önemli bir örnek oluşturmuştur.
Sonuç
İkinci Dünya Savaşı’nın devam ettiği 8 Nisan 1942 tarihinde İngiliz ve İtalyan savaş esirlerinin İzmir Limanı’nda mübadele edilmesi, Türkiye’nin savaş yıllarında izlediği tarafsızlık politikasının insani ve diplomatik alandaki önemli uygulamalarından biridir. Birbirleriyle savaşan iki devletin hastane gemilerinin Türk karasularında buluşması, Türkiye’nin uluslararası insani faaliyetlerin gerçekleştirilebileceği güvenilir bir ülke olarak kabul edildiğini göstermektedir.
Mübadelenin denizcilik tarihi bakımından önemi ise İzmir Limanı’nın bu uluslararası organizasyonda üstlendiği aktif roldür. Türk kılavuz kaptanlarının gemileri karşılaması, askerî ve mülki makamların gerekli düzenlemeleri yapması, Kızılay’ın sağlık hizmetlerine katkıda bulunması ve özellikle Bayraklı Körfez vapurunun esirlerin naklinde kullanılması, mübadelenin başarıyla tamamlanmasını sağlayan başlıca unsurlar olmuştur.
Beş saat kırk beş dakika içerisinde toplam 1.048 kişinin karşılıklı olarak ülkelerine iade edilmesi, savaşın bütün yıkıcılığına rağmen uluslararası iş birliğiyle insani faaliyetlerin gerçekleştirilebildiğini ortaya koymaktadır. İngiliz ve İtalyan makamlarının Türkiye’ye teşekkür etmeleri ve sonraki mübadelelerin yeniden Türk limanlarında yapılması yönündeki girişimler, ilk operasyonun başarısını göstermesi bakımından ayrıca önemlidir.
Sonuç olarak 8 Nisan 1942 mübadelesi, İzmir Limanı’nın İkinci Dünya Savaşı yıllarında yalnızca ticari ve askerî faaliyetlere hizmet eden bir liman olmadığını, aynı zamanda savaşan devletler arasında gerçekleştirilen uluslararası insani faaliyetlerde de önemli bir görev üstlendiğini göstermektedir. Bu yönüyle İzmir’deki ilk savaş esiri mübadelesi, Türkiye’nin savaş yıllarındaki diplomatik ve insani rolünün yanı sıra Türk denizcilik tarihinin de üzerinde durulması gereken olaylarından biridir.
Kaynakça:
Gazeteler ve süreli yayınlar
– Akşam, 11 Haziran 1935, s. 13.
– Ashburton Guardian, 14 Nisan 1942, s. 5.
– Bugün, 8 Nisan 1942, s. 1.
– Cumhuriyet, 9 Nisan 1942, s. 1, 3; 10 Nisan 1942, s. 3; 11 Nisan 1942, s. 1.
– Evening Star, 10 Nisan 1942, s. 3.
– İkdam (Sabah Postası), 8 Nisan 1942, s. 1–3.
– Son Posta, 8 Nisan 1942, s. 7.
– Son Telgraf, 13 Nisan 1942, s. 1–3.
– Tan, 9 Nisan 1942, s. 4.
– Tan, 11 Nisan 1942, s.1
– TIME, “International: Humanitarian Parenthesis”, 20 Nisan 1942.
– Vakit, 9 Nisan 1942, s. 1.
– Yeni Asır, 8 Nisan 1942, s. 1–2.
Araştırma eserleri
– Hartmann, Volker ve Hartmut Nöldeke. “Gradisca und Aquilea: Zwei große Lazarettschiffe unter italienischer und deutscher Flagge im Mittelmeereinsatz 1939–1945.” Deutsches Schiffahrtsarchiv, 23 (2000), s. 319–346.
– Keser, Ulvi. Kızılay Belgeleri Işığında Yunanistan’da Ölüm, Açlık, İşgal 1939–1949. Ankara: Özel Matbaası, 2010, s. 583–585.
– Keser, Ulvi. “Arşiv Belgeleri Işığında İkinci Dünya Savaşı Sürecinde Türkiye’de Mülteciler ve Esirler Sorunu.” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, VIII/18–19 (Bahar–Güz 2009), s. 185–208.
[1]Ulvi Keser, Kızılay Belgeleri Işığında Yunanistan’da Ölüm, Açlık, İşgal 1939–1949 (Ankara: Özel Matbaası, 2010), 583–585.
[2]TIME, “International: Humanitarian Parenthesis,” 20 Nisan 1942.
[3]Ashburton Guardian, 14 Nisan 1942, 5; Keser, Kızılay Belgeleri Işığında Yunanistan’da Ölüm, Açlık, İşgal, 583–585.
[4]Volker Hartmann ve Hartmut Nöldeke, “Gradisca und Aquilea: Zwei große Lazarettschiffe unter italienischer und deutscher Flagge im Mittelmeereinsatz 1939–1945,” Deutsches Schiffahrtsarchiv 23 (2000): 322.
[5]Yeni Asır, 8 Nisan 1942, 1–2; Son Posta, 8 Nisan 1942, 7.
[6]İkdam (Sabah Postası), 8 Nisan 1942, 1–3; Keser, Kızılay Belgeleri Işığında Yunanistan’da Ölüm, Açlık, İşgal, 583–584.
[7]Yeni Asır, 8 Nisan 1942, 1–2; Son Posta, 8 Nisan 1942, 7.
[8]Hartmann ve Nöldeke, “Gradisca und Aquilea,” 319–346.
[9]Yeni Asır, 8 Nisan 1942, 1–2; Son Posta, 8 Nisan 1942, 7.
[10]Yeni Asır, 8 Nisan 1942, 1–2; Son Posta, 8 Nisan 1942, 7.
[11]Tan, 9 Nisan 1942, 4; Cumhuriyet, 9 Nisan 1942, 1, 3.
[12]Cumhuriyet, 9 Nisan 1942, 1, 3; Keser, Kızılay Belgeleri Işığında Yunanistan’da Ölüm, Açlık, İşgal, 584–585.
[13]Tan, 9 Nisan 1942, 4; Cumhuriyet, 9 Nisan 1942, 1, 3.
[14]Tan, 9 Nisan 1942, 4; Cumhuriyet, 9 Nisan 1942, 1, 3.
[15]Cumhuriyet, 9 Nisan 1942, 1, 3; Vakit, 9 Nisan 1942, 1.
[16]Tan, 9 Nisan 1942, 4; Cumhuriyet, 9 Nisan 1942, 1, 3.
[17]Tan, 9 Nisan 1942, 4; Cumhuriyet, 9 Nisan 1942, 1, 3.
[18]Hartmann ve Nöldeke, “Gradisca und Aquilea,” 322.
[19]Vakit, 9 Nisan 1942, 1; Cumhuriyet, 9 Nisan 1942, 1, 3.
[20]Cumhuriyet, 9 Nisan 1942, 1, 3.
[21]Cumhuriyet, 10 Nisan 1942, 3.
[22]Son Telgraf, 13 Nisan 1942, 1–3.
[23]Yeni Asır, 8 Nisan 1942, 1–2.
[24]Cumhuriyet, 10 Nisan 1942, 3.
[25]Ashburton Guardian, 14 Nisan 1942, 5.
[26]TIME, “International: Humanitarian Parenthesis,” 20 Nisan 1942.
[27]Keser, Kızılay Belgeleri Işığında Yunanistan’da Ölüm, Açlık, İşgal, 585; BCA, 030.10.10.235.587.15, Hariciye Vekâletinin 22 Nisan 1942 tarihli, 26192/202 sayılı yazısı.
[28]Keser, Kızılay Belgeleri Işığında Yunanistan’da Ölüm, Açlık, İşgal, 585 ve devamı.
[29]Keser, Kızılay Belgeleri Işığında Yunanistan’da Ölüm, Açlık, İşgal, 585 ve devamı.