SAADET ERCİYAS – Kemeraltı Birinci Beyler’de geçtiğimiz yıl Aralık ayında açılan Yenilikçi Öğrenme Merkezi, İzmir’in eczacılık ve sağlık tarihinin unutulmaz kişisi Süleyman Ferit Eczacıbaşı‘nın adını yaşatırken, düzenlediği atölyelerle çocuklara bilimi sevdiriyor. Mekan aynı zamanda geçmişten geleceğe uzanan bir şifa hikayesini anlatıyor.
Süleyman Ferit Eczacıbaşı Yenilikçi Öğrenme Merkezi, Kentimiz İzmir Derneği’nin gençlere ve çocuklara hizmet veren İzmir’deki üç yenilikçi öğrenme merkezinden biri. Kemeraltı’nda mülkiyeti Eczacıbaşı ailesine ait olan ve uzun yıllar metruk durumda kalan tarihi bir Türk evindeki merkez, Eczacıbaşı Topluluğu’nun verdiği destekle kapsamlı bir restorasyonun ardından bugünkü halini almış.
Doktorlar Sokağı’nda bir yapımevi
20. yüzyılın ilk çeyreği sonuna kadar reisleri “bey” olarak tanımlanan köklü ailelerinin konaklarının bulunduğu ve bu nedenle “Beyler Sokağı” olarak adlandırılan 846 Sokak, Cumhuriyet döneminde İzmir’in ünlü doktorlarının muayenelerinin yer alması nedeniyle “Doktorlar Sokağı” olarak da anılmış.(1) Bugün yenilikçi öğrenme merkezine dönüşen yapı da bu sokakta bulunuyor. Yapı uzun yıllar İzmir’in ilk müslüman Türk eczacılarından ünlü Şifa Eczanesi’nin sahibi Süleyman Ferit Eczacıbaşı’nın ilaçlarını ürettiği yer olarak kullanılmış.
1911 yılında, Eczacı Süleyman Ferit Darü’l-İstihzaratı (Eczacı Süleyman Ferit İlaç Üretim Evi) adı verilen yapımevinde Süleyman Ferit Bey, hazır ilaç işini genişletmiş. O yıl gazetelere verdiği ilanlarda, “Müstahzarat-ı Osmani ‘den Ferit Şurubu”nun imaline başlandığını halka duyurmuş. (2) İzmirlilerin evlerinden eksik olmayan “Ferit Sulfato Hapları”, “Ferit Kuvvet Şurubu”, “Ferit Hafakan Ruhu”, “Ferit Kınakına Hülasası”, “Ferit Müshil Şekeri”, “Katran Ferit”, “Selameti Ferit”, “Şifa Balık Yağı”, “Aspirin Ferit”, “Ferit Asitborik Merhemi”, “Ferit Kudret Hapı”, “Ferit Hint Yağı” preparatları hep bu yapımevinde üretilmiş.
“Kolonyalar Şeri” olarak anılan İzmir’de, Süleyman Ferit Eczacıbaşı ilaç üretimlerinin yanı sıra kentlinin belleğinde adları hâlâ saklı olan “Altın Damlası”, “Unutma Beni”, “Leylak”, “Dalya”, “Manolya”, “Yasemin”, “Yaz Yağmuru”, “Fujer”, “Limon Çiçeği” gibi ün salmış kolonyalar ve benzeri kozmetik preparatları da üretmiş. Özellikle “Altın Damlası” kolonyası İzmir’in sembol kolonyalarından biri haline gelmiş, kenti gezmeye gelenlerin yakınlarına götürdüğü bir armağana dönüşmüş. Kozmetik preparat üretimine başladıktan sonra yapımevinin adını “Eczacıbaşı Süleyman Ferit Müstahzarat ve Itriyat Fabrikası” olarak değiştirmiş, kapısına bu tabelayı asmış.
Uzun yıllar kullanım dışı kalan yapı 2014 yılında aile tarafından restore edilmiş ancak bir işlev yüklenmemiş. Bir ara çıkan yangın sonucunda metruk bir yapıya dönüşmüş. Daha sonra yapı için Kentimiz İzmir Derneği aileye, sağlık temasının korunduğu “Süleyman Ferit Eczacıbaşı Anı Evi” projesini sunmuş. Projenin kabul edilmesiyle yapı geçirdiği büyük bir onarımın ardından ayağa kaldırılarak bugünkü işlevine kavuşmuş.
Yapımevinden öğrenme merkezine
18 yaşında Osmanlı İmparatorluğu’nun en genç eczacısı olan, İzmir’in tek müslüman hastanesi Gureba-yi Müslimin Hastanesi’nde 1907 yılında baş eczacı olarak atanan Süleyman Ferit, kendi eczanesini açtıktan sonra bile Memleket Hastanesi’nde gönüllü çalışmalarını sürdürmüş. Süleyman Ferit’e 1909 yılında Vilayet Encümeni tarafından şehrin şükran duygularının ifadesi olarak hastanenin fahri “Eczacıbaşılık” payesi verilmiş. Süleyman Ferit Eczacıbaşı çalışkanlığı, ülkesine sevgisi ve kente yaptığı hizmetleriyle bugün hâlâ çocuklara ilham vermeyi sürdürüyor.
Nitelikli eğitime erişimi kısıtlı çocuk ve gençleri bilimle buluşturmayı amaçlayan Kentimiz İzmir Derneği’nin çabası, Eczacıbaşı Topluluğu’nun katkısıyla “Yenilikçi Öğrenme Merkezi”ne dönüşen yapıda öğrenciler için yıl boyunca atölye çalışmaları düzenleniyor. Çalışmalara Ege Üniversitesi Eczacılık Fakültesi de destek veriyor.
Bir şifa hikayesine tanık olmak
Birinci Beyler Sokağı’na gittiğimde pek çok kez önünden geçtiğim, merak etmeme karşın bir türlü uğrayamadığım merkeze bu hafta perşembe günü yeniden gittim. Kapının eski evlerde gördüğümüz siyah düğmeli zilini çevirdim. Kapı açıldığında içeride neşeyle cıvıldayan çocukları gördüm. Kimi üzerindeki beyaz önlüğünü çıkartıyor, kimi önündeki deney malzemelerini düzenli bir şekilde bırakmaya çalışıyordu.
Randevusuz gittiğim merkezde o gün Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği’nin yöneticileriyle atölye çalışmaları için gelmiş öğrenciler bulunduğunu öğrendim. Atölye çalışmalarına eşlik etmek üzere merkezde bulunan Eczacı Enver Olgunsoy ile karşılaşmak ise hoş bir rastlantı oldu benim için. Kurumda görevli gençler Damla Eren ve Kenan Seyfi mekanı gezdirip çalışmalarına ilişkin bilgi verdi.
Merkezin girişinde duvarda Süleyman Ferit Eczacıbaşı’nın gençlik yıllarına ait bir portresi yerleştirilmiş. Hazırlanan panolarda Eczacıbaşı’nın yaşam öyküsü, Şifa Eczanesi çalışmaları, Kemeraltı’ndaki eczanenin son döneminden ve ilaç yapımevinden fotoğraflar yerleştirilmiş. Yine Şifa Eczanesi’nde üretilen ilaçlar, esanslar ve kolonyalara ilişkin ilanlar, afişler sergilenmiş.
Bir kısmı orijinal olan mobilyaların arasında EXPO 2015 için Ahmet Piriştina Kent Arşivi Müzesi’nde düzenlenen sağlık sergisinde kullanılmak üzere Eczacıbaşı ailesince yaptırılmış Şifa Eczanesi dolaplarının replikası da yer almış. Karşılıklı dolapların arasında ise öğrencilerin atölye çalışmalarını gerçekleştirdiği masa yerleştirilmiş. Pırıl pırıl bir mekan olan merkezde bir kütüphane, mikroskobik çalışmaların yapıldığı bir salon, sunum odası ve sürdürülebilir tarım için de alt katta bir küçük bölüm ayrılmış.
Hafta da üç gün atölye çalışması
Merkezde görevli gençlerden Damla Eren, İngilizce öğretmenliği bölümünü bitirmiş, Kenan Seyfi ise astronom. Kurumun kapısını açtığı 2025 yılının Aralık ayından bu yana yaklaşık 700’e yakın öğrencinin burada interaktif eğitim aldığını söylüyorlar. Damla Eren şu bilgileri veriyor:
“Yenilikçi Öğrenme Merkezi’nde Hacı Şakir Eczacıbaşı Ortaokulu, Kestelli Şerife Eczacıbaşı Ortaokulu ve Bayraklı Süleyman Eczacıbaşı İlkokulu öğrencileri başta olmak üzere, Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği, Semt Merkezleri, LÖSEV, İnci Vakfı gibi kurumlarla çalışıyoruz. 10-14 yaş grubu çocuklar misafirimiz oluyor. Merkezimiz pazartesi-cuma günleri 09.00-18.00 saatleri arası ziyaret edilebiliyor. Haftada üç gün atölye çalışmalarımız oluyor. Girişteki bu bölümde krem, kolonya, sabun üretim atölyesi düzenliyoruz.”
Minik sürdürülebilir tarım atölyesinin mekanın alt katında yaklaşık iki ay önce açıldığını anlatan Kenan Seyfi ise “Tarımda bir tohumun insanlık tarihini nasıl geliştirdiğini, topraksız bir tarım yöntemi olan hidroponik tarımın nasıl yapıldığını, bitkinin ihtiyaç duyduğu besinleri, bitkinin gelişimini anlatıyoruz. Uzaydaki hidroponik tarım çalışmalarına ilişkin bilgi veriyoruz” diyor. Seyfi, “Çocukları en çok heyecanlandıran bölümlerden biri de mikroskop başındaki çalışma oluyor” diye ekliyor.
Kenan Seyfi, merkezde “okul dışı öğrenme” metodu olarak tanımlanan “yaşayarak öğrenme” metodlarının uygulandığını, gözlem yaparak, uzmanları dinleyen çocukların yaptıkları deneylerle unutulmaz anlar yaşadıklarını söylüyor. Bilimi gündelik hayatta nasıl kullanacaklarını öğrendiklerini anlatıyor.
Eczacılığı sevdiren mekan
Gençler çalışmalara ilişkin bilgi verirken Yenilikçi Öğrenme Merkezi’nin kuruluşundan bu yana katkılı olduğunu anlatan Eczacı Enver Olgunsoy, “İnanıyorum ki, bir dönem İzmir’in ilk ecza fabrikası olan, krem, kozmetik ilaç yapılan bu mekanın havasını soluyan çocuklar, gençler içinden ileride çok başarılı eczacılar çıkacak” diyor. Olgunsoy, şu görüşleri dile getiriyor:
“Burası eczacılığı sevdiren, çocuklarda merak uyandıran, bilimin gündelik hayattaki yerini gösteren bir yer. Kemeraltı’nda böyle mekanın korunup İzmirlilerin kullanımına açılması, İzmir’in sağlık ve eczacılık tarihinin önemli bir durağının kayda geçirilmesi açısından da önemli. Kemeraltı başta Memleket Hastanesi olmak üzere kentimizin sağlık tarihi açısından çok önemli bir lokasyon. Dileğim o ki, böylesine anlamlı bir şekilde işlevlendirilmiş yenilikçi öğrenme merkeziyle, restorasyonuna başlanan sabun fabrikasıyla, belki ileride açılacak bir kolonya müzesiyle ve bir sağlık müzesi olmasını çok arzu ettiğimiz tarihi Memleket Hastanesi’yle Kemeraltı’nda bir sağlık tarihi rotası oluşturulabilir.”
Siz de şu uzun yaz günlerinde çocuklarınızla anlamlı bir etkinlik yapmak, içlerindeki bilim insanını uyandırmak isterseniz, Süleyman Ferit Eczacıbaşı Yenilikçi Öğrenme Merkezi’ni ziyaret edebilirsiniz. Hatta bu ziyaretin ardından ünlü Şifa Eczanesi’nin orijinal malzemelerini görmek için Bornova’da Ege Üniversitesi Eczacılık Fakültesi içinde sergilenen Şifa Eczanesi Müzesi’ni de gezebilirsiniz.
Ulaşımı son derece kolay, kentin merkezinde, hafta içi 10.00-18.00 saatleri arasında açık olan ve ücretsiz gezilebilen yenilikçi öğrenme merkeziyle ilgili 0232 332 19 22 no’lu telefondan da bilgi alabilirsiniz. Merkeze ilişkin çalışmalar için “kentimizizmir” Instagram hesabını da izleyebilirsiniz.
Kaynakça:
(1) İzmir Büyükşehir Belediyesi Kent Kitaplığı – İzmir’i İzmir Yapan Adlar – İzmir Kent Sözlüğü – Yaşar Ürük
(2) https://eczacilik.ege.edu.tr/tr-3090/suleyman_ferit_eczacibasi_sifa_eczanesi.html