Teknoloji şirketlerinin pazarlama harikası “akıllı kent” kavramı, ülkemizde plansızlığın ve adaletsizliğin üzerini örten bir vitrin süsüne dönüştü. Oysa kent, teknolojiyle değil, insanı, bilimi ve kamu yararını esas alan akılcı bir yönetimle kimlik bulur.
CENGİZ TÜRKSOY – Batı dünyasında türetilen kimi “fiyakalı” kavram, deyiş ve söylemler, ülkemizde gözünü oradan ayırmayanlarca hemen Türkçeye çevirilerek kullanıma sokulur, önü/arkası pek düşünülmeden de hızla yaygınlaştırılır. “Sürdürülebilirlik” (sustainability), “katılım” (participation), “yönetişim” (governance), “ortak akıl” (collective intelligence), “akıllı bina” (smart building) bunlardan yalnızca birkaçıdır.
“Akıllı bina” ile aynı mantığa dayalı olarak ABD’li sosyolog David V. Gibson ve arkadaşlarınca 1990’lı yıllarda türetilen “smart city” deyişi de bilişim teknolojisinin en büyüklerinden IBM’in 2000’lerin başında geliştirdiği “Smarter Cities” projesiyle bir anda tanınır/bilinir oldu ve hemen “akıllı kent” diye Türkçe kullanıma sokuldu.
Kentlilere daha verimli hizmet sunulması için, bilgi ve iletişim teknolojilerinin, sensörlerin ve veri analizlerinin kullanıldığı, altyapıdan trafiğe değin pek çok alanın dijital sistemlerle birbirine bağlanarak kaynakların daha doğru yönetildiği yerleşimleri böyle adlandırıyorlar. Bu teknoloji ve sistemlerin yaygın kullanılmadığı yerlere “aptal kent” denmiyor ama kentin, bu teknolojiyle donatılmış bir “işletme” gibi yönetildiği, dünyadaki az sayıda yerleşme için böyle söyleniyor.
Kentin akıllısı
Yaşamı bütün bileşenleriyle algılamak, değişkenler arasında ilişki kurmak, analiz etmek ve bir yargıya varmak için atılması gereken en önemli adım, olgu ve olaylardaki temel öğenin belirlenmesidir. Bu savı sorgulamak için, söz gelimi şu örneklerde yer alan taraflardan hangisinin yokluğunda yaşamın o bileşeninin olmayacağına bakmak yeterlidir.
Örneğin, ülkenin temel öğesi devlet değil yurttaştır. Hastanenin temel öğesi hekim ve hastane yöneticisi değil, hastadır. Okulun temel öğesi öğretmen değil, öğrencidir. Ulaşımın temel öğesi araç sahibi ya da sürücü değil, yolcudur Ticaretin temel öğesi satıcı değil. müşteridir. Adaletin temel öğesi yargılayan değil, yargılanandır. Üretimin temel öğesi patron değil, emekçidir… Örnekler yaşamın bileşenleri kadar çoğaltılabilir.
Yaşamdaki sorunların nedenleri ve çözümleri aranırken bileşenler bu yaklaşımla irdelendiğinde akılcı bir sonuca o denli kolay ulaşılır ki vardığımız sonuçlara inanamayız. İşte bu yalnızca insana özgü bir özellik olan “çevresini ve kendisini anlama, kavrama, değişkenler arasında ilişki kurma, analiz etme ve bir karara varma yeteneği” diye tanımlanan “aklı” kullanmanın ürünüdür.
Kentin akıllısı olmaz ama bir metafor olarak, diyelim bu söylemi çok sevdik, Türkçeye de yakıştırdık, kent yaşamının arenasını oluşturan kente nasıl bakalım ki “akıllı” mı değil mi, bir yargıya varalım?
Kentin temel öğesi ne yapılar ne yollar ne yöneticiler ne de kurumlardır. Bütün bunlar insanlar içindir. “Kentin temel öğesi kentte yaşayanlardır”. Kentliler olmasa o kent olmayacak, ne yollar ve yapılar yapılacak ne yöneticiler ve kurumlar olacaktır.
“Akıllı kent”, demokratik kent yönetimi anlayışı ile ayrım gözetilmeksizin, kentte yaşayan tüm insanları esas alan, mevcut kentlilere ve gelecekte orada yaşayacak olanlara sorunsuz bir kentsel yaşam sunmayı hedefleyen, bilimle, doğayla ve tarihi değerlerle barışık planlarla geliştirilen kenttir. Bu gerçeklik, geçmişten bu yana kente ilişkin karar verenler, düşünce ya da proje üretenler, yatırım yapanlar için temel çıkış noktası olmuşsa ve bugünkü sorunlardan hiçbirisi konu bile değilse, ancak bu koşullarda “akıllı kentten” söz edilebilir.
Bu niteliklerin yanına bile yaklaşmayan, yerleşim alanları kendiliğinden büyümüş, adaletsizliğin, hukuksuzluğun, zorbalığın kanıksandığı, kent yönetiminin kentlileri maddi güçlerine göre ayrıştırdığı, insanların yaşamın her alanında sorunlarla boğuştuğu bir kent, teknolojiyle donatıldı diye “akıllı” olur mu? Teknoloji şirketleri ve kavramı kullananlar “olur” diyorlar.
“Akıllı kent” kavramını 2000’li yılların başlarında popülerleştiren büyük teknoloji ve yazılım şirketleri kentleri yeni ve geniş birer pazar olarak görürler.
• Plansız ve keyfi yapılaşmanın yarattığı ulaşım sorununun türevi trafik karmaşasını, kavşaklara yayaları umursamayan sensörler yerleştirip makyajlamayı savunurlar.
• Günışığına bağlı yanan sokak lambalarını yalnızca çevrede hareket olduğunda yakan yazılımla değiştirerek enerji tasarrufu sağlamayı önerirler.
• Zaten her gün dolup taşan çöp konteynerlerine sensörler takarak çöp kamyonlarını yalnızca dolu olanlara yönlendirmeyi proje diye sunarlar.
• Her türlü kentli-belediye ilişkisini yalnızca internet bağlantısına indirgeyerek, bunu hemşerilere kolaylık sağlama diye anlatıp, kentlileri bina içindeki işleyişi ve yüz yüze hizmeti gözlemek ve izlemekten uzak tutan projeler hazırlarlar.
Ve bilinen daha birçok kentsel hizmeti yeni bir ambalaj içinde parlatarak “akıllı kent yaratma” söylemiyle belediyelere satarlar.
Birer kâr amaçlı ticari kuruluş olan teknoloji ve yazılım şirketlerinin pazarlama tekniği kapsamında “akıllı kent” metaforunu kullanmaları doğaldır ve eleştirilecek bir yanı yoktur.
Ancak, sorun “planlı kentleşme ve demokratik kent yönetimi” ilkeleri umursanmayınca, içi boş bir vitrin süsünden başka bir şey olmayan “akıllı kent” söyleminin siyasetçilerce de kullanılmasıdır.
Kent içi hizmetlerde sensörler, yazılımlar ya da büyük veri analitiği kuşkusuz kullanılır, kullanılmalıdır da. Ama bunların kullanılıyor olması kenti akıllandırmaz. Mevcut sorunları çözücü, olası sorunların ortaya çıkmasını önleyici planlama disiplini olmadan teknoloji eklemek, var olan kaotik kent düzenini yalnızca “dijitalleşmiş bir kaosa” çevirir ve yerel kaynakların boşa harcanması anlamına gelir.
“Akılcı kent yönetimi” algoritmalarda, sensörlerde, kablolarda değil, kamu yararını gözeten bilimsel planlamada ve saydam, demokratik yönetim anlayışındadır. Bu anlayışla yönetilen kentlerde teknolojik donanım, “akıllı kent” yaratma masallarıyla kentlileri oyalamak için değil, sunulan hizmetleri kusursuzlaştırmak için yardımcı araç olarak kullanılır.
