Tarihi Alaçatı Telsiz Telgraf İstasyonu, Reşadiye Köşkü, Şehzade Paşa Köşkü, Sancakkale gibi İzmir’in bilinmeyen kültür varlıklarından biri. 1869’da kurulan, 1912 yılında İtalyan donanması tarafından bombalanarak tahrip edilen istasyonun Patara’daki istasyon gibi ayağa kaldırılmasını, restore edilmesini ve müzeye dönüştürülmesini arzu ediyoruz..
Saha araştırması yaparken, Alaçatı Facebook Grubu yöneticisi Sabri Usta ve İbrahim Topal ile Nejdet Karstarlı ve Kemal Gurulkan istasyonun yerini bulmamızı sağladı. Alaçatı – Reisdere yolu üzerinde, Armağan Dağı yöresinde bulunan telgraf telsiz istasyonunun yerini bulduk. Fotoğrafı görülen tek katlı, çift kiremitli binanın kalıntısına ulaştık. Telsiz istasyonunu tellere bağlayan üç tonozu araştırdık.
***
Osmanlı İmparatorluğu döneminde haberleşmenin ilk örnekleri çok erken zamanlarda İzmir’de başladı. 21 Ekim 1868‘de İzmir’den Sakız Adası’na telsiz telgraf hattı kuruldu. Çeşme’ye yapılacak telgrafhaneye müdür, muhabere memuru ve sıra çavuşu tayin edildi. İzmir – Çeşme arasına telgraf hattı 1869 yılında kuruldu. 18 Şubat 1869’da İzmir’den Çeşme’ye çekilen telgraf hattına Urla da dahil edildi.
Osmanlı İmparatorluğu’nun Afrika’daki son toprağı Libya ile haberleşmek çok önemliydi. Sultan II. Abdülhamit, tahta çıkışının 30. yıl dönümünde bir Alman firmasıyla anlaşarak bunu sağladı. Kaş Patara’da kurulan ilk telsiz telgraf istasyonu 31 Ağustos 1906 günü açıldı. Bu istasyon Patara ile Libya’nın kuzey batısındaki Mısrata arasında haberleşmeyi sağladı.
Trablusgarp – Gelemiş (Patara) hattında haberleşmeyi sağlayan ve 1912 yılına kadar hizmet veren telsiz telgraf istasyonunun benzerleri daha sonra Çeşme’ye ve Alaçatı’ya kuruldu. 1905 yılında deneme yayınına başlayan tesisler, İtalya’nın Trablusgarp’a saldırdığı dönemde İtalyan donanması tarafından bombalanarak tahrip edildi.
Telsiz telgraf istasyonunun 20 Nisan 1912’de düşman donanması tarafından bombardımanla tahrip edildiğine ilişkin bilgi Devlet Arşivleri Başkanlığı’nda bulunuyor. O dönem Afrika’daki Türk ordusu Afrika Grup Komutanlığı yönetiminde teşkilatlanmış. Bu konuyla ilgili olarak Osmanlı arşivlerinde önemli bilgilere ulaşılabiliyor.
İtalya – Bingazi, İtalya – Trablusgarp muhaberatının haberleşmesinin bu istasyonlar aracılığıyla elde edildiği, ele geçen bilgilerin bir suretinin Harbiye Nezaretine gönderildiği bilgisi arşivlerde yer alıyor.
***
Osmanlı arşivlerinde bulunan, telsiz telgraf istasyonu aracılığıyla Afrika Grup Komutanlığı’na gönderilmiş bir mesajı paylaşmak isteriz:
“Merhaba ey mücahid-i dilaveran, merhaba. Merhaba ey vatanı için serden geçenler, merhaba. Sizlere Çeşme – Alaçatı vericisinden tüm Türkiye’nin sevgi ve selamlarını gönderiyoruz. Tarihin gördüğü kanı en deli akan vatan sevdalısı gençlerimize “merhaba” diyoruz. Türk oğlu Türk olduğunu mücadeleleriyle ispat edenlere en derin sevgi ve saygılarımızı gönderiyoruz.”
Biz de 114 sene sonra Alaçatı’dan Tobruk’a, Derne’ye, Bingazi’ye “Merhaba” diyoruz. Tobruk ve Havalisi Kumandanı Edhem Paşa’yı ve onun maiyetinde Erkan-ı Harp subayları Binbaşı Mustafa Kemal’i, Mutasarrıf Kaymakam Enver’i, Binbaşı Mehmet Nuri’yi (Conker) terfi ve taltifleri nedeniyle kutluyoruz.
***
1914 tarihli Osmanlı Askeri Salnamesi’nde (ordu yıllığı) Harbiye Nezareti’nin ilgili birimleri arasında Muhabere ve Muvasala Şubesi, Merâkib-i Havâiyye Kısmı, Telli ve Telsiz Telgraf Kısmı bulunduğu bilgisi yer alıyor. Bu bilgi, istasyonunun “Alaçatı Telsiz Telgraf Muhabere Bölüğü” adı altında oluşturulduğunu düşündürüyor. Bu durum istasyonun bulunduğu askeri nitelikte arazinin kamuya ait olması gerektiğini akla getiriyor.
***
Araştırmamız sırasında Çeşme’de Kölemen, Karadere ve Ilıca’da telsiz telgraf istasyonu antenlerinin bulunduğu bilgisine ulaşmıştık. Tarihi belgelerde 200 dönümlük bir arazide kurulu olduğu belirtilen Alaçatı telsiz telgraf istasyonunun kurulduğu bölgede günümüzde çok sayıda ev ve rüzgar enerji santrali bulunuyor.
Patara Telsiz Telgraf İstasyonu’nda Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı’nın desteğiyle restorasyon çalışmaları devam ediyor. Restorasyonun tamamlanmasıyla birlikte istasyonun müze olarak ziyarete açılması ve ziyaretçilere Osmanlı’nın haberleşme teknolojisi ile dönemin iletişim yöntemleri hakkında bilgiler sunulması hedefleniyor.
Tıpkı Patara’daki gibi, Çeşme Alaçatı’daki bu istasyonun Osmanlı döneminin ikinci telsiz telgraf istasyonu olduğunun görülmesini ve müze olarak koruma altına alınmasını istiyoruz. 11 Şubat 2026 günü enkazı üzerinde Türk bayrağımızı ekibimizle birlikte, gururla dalgalandırdığımız Alaçatı telsiz telgraf istasyonuna da sahip çıkılması gerektiğine inanıyoruz.